Oś jelita-skóra

Skóra i jelita to niezwykle podobne do siebie organy, zarówno pod kątem budowy, jak i funkcji. Te dwie największe bariery naszego ciała pozostają ze sobą w ciągłej komunikacji za pośrednictwem języka immuno-neuro-endokrynnego. Sieć połączeń między jelitami a skórą nazywamy osią jelita-skóra (1). Kluczową rolę w jej poprawnym funkcjonowaniu odgrywa mikrobiom jelitowy, którego znaczenie w atopowym zapaleniu skóry jest intensywnie badane od ponad 20 lat.

Dwie dekady badań naukowych

Obecnie nie ulega już wątpliwości, że kondycja mikrobiomu jelitowego przekłada się zarówno na ryzyko wystąpienia, jak i przebieg AZS, oraz współistniejących chorób atopowych. U osób z AZS obserwuje się obniżoną różnorodność mikrobów zamieszkujących jelito grube, większe populacje patogenów, a mniejsze bakterii probiotycznych. Co więcej, AZS wiąże się z podwyższonym ryzykiem rozwoju chorób przewodu pokarmowego, takich jak choroby zapalne jelit czy celiakia. U dzieci, u których formowanie mikrobiomu jelitowego zostało zaburzone (poród przez CC, antybiotykoterapia na wczesnym etapie życia, brak karmienia piersią), ryzyko rozwoju AZS jest podwyższone. Natomiast czynniki promujące korzystny skład i różnorodność mikrobiomu (poród drogą naturalną, karmienia piersią, kontakt ze zwierzętami w dzieciństwie, mieszkanie poza miastem) mogą zmniejszać ryzyko rozwoju atopii (2).

Zwieńczeniem dwóch dekad badań nad mikrobiomem jelitowym w AZS są obecnie badania, w których wykorzystywany jest tzw. przeszczep mikrobiomu kałowego (FMT). W dużym uproszczeniu procedura ta polega na pobraniu próbki mikrobiomu jelitowego od zdrowego dawcy i wprowadzeniu jej do jelita grubego osoby z AZS (3). Warto podkreślić, że badania nad wykorzystanie FMT w terapii AZS są na bardzo wczesnym etapie i na tą chwilę jest to procedura eksperymentalna. Jednak efekty tych interwencji budzą ogromne nadzieje, związane z przyszłymi metodami terapeutycznymi, polegającymi na modulacji mikrobiomu jelitowego w AZS. Co istotne, na tą chwilę badania nad FMT są najbardziej dobitnym dowodem na istnienie osi jelita-skóra w chorobach atopowych. Dlatego też praca z mikrobiomem jelitowym już teraz powinna być elementem całościowego podejścia do prewencji i leczenia AZS. Oczywiście, z wykorzystanie narzędzi o solidnym zapleczu badań klinicznych – na tą chwilę jest to probiotykoterapia, prebiotykoterapia, a także zmiany stylu życia i żywienia.

Stan skóry przed przeszczepem mikrobiomu kałowego (A) oraz po (B); na podstawie (3)

Probiotyki

W 2001 roku na łamach prestiżowego czasopisma the Lancet zostało opublikowane pierwsze badanie dotyczące probiotykoterapii w AZS (4). Badanie to wykazało, że stosowanie probiotyku przez kobiety w ciąży oraz podawanie tego samego probiotyku dzieciom obciążonym ryzykiem genetycznym AZS przez pierwsze sześć miesięcy życia znacząco zmniejszało ryzyko rozwoju chorób atopowych. Szczep, który wykorzystano w tym badaniu, to Lactobacillus Rhamnosus GG (LGG) – który do dzisiaj pozostaje szczepem o najlepiej udowodnionej skuteczności, zarówno pod kątem zmniejszania ryzyka AZS, jak i kontroli objawów.

Od 2001 roku do dzisiaj powstały setki badań nad wykorzystaniem probiotykoterapii w AZS. Wyniki badań są mieszane, co wynika z różnorodność metodologii badań, stosowanych szczepów i badanych populacji. Jednak patrząc na całokształt dowodów naukowych (w tym metaanaliz randomizowanych badań klinicznych z placebo) można stwierdzić, że probiotykoterapia może być skutecznym narzędziem w pracy z chorobami atopowymi. Fundamentalnie istotną kwestią jest jednak dobór właściwych szczepów probiotycznych do konkretnych potrzeb pacjenta.

Już w 2015 roku Światowa Organizacja Alergii (World Allergy Organization) zarekomendowała stosowanie probiotyków w trakcie ciąży oraz od pierwszego dnia życia dziecka, jeżeli istnieje wysokie ryzyko rozwoju alergii (raport znajdziesz tutaj). W raporcie nie zostało sprecyzowane, które szczepy należy wybierać, ale podkreślono, że powinny należeć do rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium.

Wśród probiotyków dostępnych na polskim rynku najlepsze zaplecze naukowe (poza szczepem LGG) posiada opatentowana kombinacja trzech polskich szczepów: Lactobacillus casei ŁOCK 0919 + Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0908 + Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0900. Jest ona dedykowana szczególnie osobom doświadczającym współistniejących alergii pokarmowych, dla kontroli objawów AZS u dzieci i dorosłych (5).

Solidne zaplecze naukowe pod kątem prewencji AZS posiada także kombinacja Lactococcus lactis W58, Bifidobacterium lactis W52, Bifidobacterium lactis W51 i Bifidobacterium bifidum W23 (6). To mieszanka dedykowana szczególnie kobietom w trzecim trymestrze ciąży oraz karmiącym piersią, a także dzieciom obciążonym ryzykiem genetycznym AZS. Można stosować ją przez cały okres trwania ciąży oraz u niemowląt od pierwszego dnia życia.

Na uwagę zasługuje także szczep Lactobacillus Acidophilus L-92 (7). Szczep ten jest stosowany w formie postbiotyku, czyli preparatu nieożywionych bakterii. Wyniki badań klinicznych kontrolowanych placebo są niezwykle obiecujące – dzięki właściwościom immunoregulacyjnym L92 zmniejsza nasilenie alergii oraz atopii. Jest także bezpieczny zarówno u dorosłych, jak u dzieci po 10 miesiącu życia. To szczep typowo nakierowany na zmniejszanie nasilenia objawów, ale nie prewencję alergii i atopii.

Dobrym wyborem zarówno pod kątem prewencji, jak i kontroli objawów może być także mieszanka zawierająca trzy szczepy: Bifidobacterium longum subsp. infantis M-63, Bifidobacterium breve M-16V, Bifidobacterium longum subsp. longum BB536. Mieszanka ta jest odpowiednia do stosowania w ciąży, w trakcie karmienia piersią, u dziecka od pierwszych dni życia dziecka, jak i na każdym etapie życia (8,9).

Badania mikrobiomu jelitowego?

Badania mikrobiomu jelitowego nie są potrzebne do wyboru właściwego probiotyku – opieramy się na wynikach badań klinicznych, czyli naukowych. Choć badania kału zyskują na popularności w laboratoriach komercyjnych, to międzynarodowe stanowiska ekspertów odradzają ich wykonywanie (10). Wynika to z faktu, że każdy mikrobiom jest inny – nie mamy ustalonych norm dla populacji konkretnych szczepów, nie istnieje też uniwersalny wzór idealnego mikrobiomu. Dwie zdrowe osoby mogą mieć bardzo różny skład bakterii jelitowych. Co więcej, skład mikrobiomu dynamicznie zmienia się nawet z dnia na dzień w zależności od najróżniejszych czynników, w tym jedzonych posiłków, aktywności fizycznej, stosowanych leków czy poziomu stresu.

W końcu – badanie opublikowane w 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie Nature jasno pokazało, że wysłanie tej samej próbki kału do kilku komercyjnych laboratoriów oferujących badania mikrobiomu da zupełnie odmienne wyniki – prawdopodobnie ze względu na niewystarczającą kontrolę jakości (11). Różnice były naprawdę duże – niektóre laboratoria oceniały tą samą próbkę kału jako zdrową, a inne jako niezdrową, sugerując liczne interwencje „terapeutyczne”…

Co kluczowe – probiotyki stosowane w formie suplementów nie kolonizują jelit na stałe. Ich stosowanie ma na celu stworzenie odpowiednich warunków do rozwoju mikrobów naturalnie bytujących w jelicie grubym, wsparcie regeneracji śluzówki czy ochronę przed powikłaniami leków farmakologicznych, szczególnie antybiotyków. Ale nie trwałe uzupełnienie niedoboru danych drobnoustrojów! Błędem jest założenie, że na podstawie badania mikrobioty możemy wykryć niedobór konkretnych bakterii, a następnie uzupełnić go przy pomocy probiotyków. Praca z mikrobiomem jest dużo, dużo bardziej skomplikowana niż uzupełnienie niedoboru witaminy!

Dlatego też na ten moment badania mikrobioty jelitowej są zarezerwowane wyłącznie dla badań naukowych. Nie sposób wyciągać na ich podstawie wniosków dotyczących postępowania terapeutycznego – pomimo obietnic producentów. A ze względu na wysoką cenę wykonywanie ich jako ciekawostki naukowej nie wydaje się być rozsądne ani przydatne.

Prebiotyki

Błonnik prebiotyczny to pożywka dla korzystnych bakterii, zamieszkujących jelito grube. Bez odpowiedniej podaży prebiotyków nie może być mowy o zdrowym mikrobiomie – probiotykoterapia to tylko przysłowiowa wisienka na torcie. Wynika to z faktu, że prebiotyki to kluch do produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które są korzystnymi związkami powstającymi, gdy bakterie jelitowe fermentują włókna pokarmowe. SCFA, głównie octan, propionian i maślan, odgrywają niezwykle istotną rolę w utrzymaniu szczelnością bariery jelitowej, wykazują właściwości przeciwzapalne, immunoregulacyjne, chronią przed rozwojem wielu chorób cywilizacyjnych. Metabolity te obniżają także pH w jelitach, co ogranicza rozwój patogenów.

Najlepsze źródła prebiotyków to wszelkie warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, orzechy, zioła. Na szczególną uwagę zasługują produkty takie jak czosnek, cebula, warzywa strączkowe i kapustne, szparagi, karczochy, cykoria czy owoce pestkowe. U osób źle tolerujących dietę bogatą w różnorodne produkty roślinne warto rozważyć suplementację wolno fermentujących prebiotyków – np. częściowo hydrolizowanej gumy guar czy arabinogalaktanu.

Styl życia i żywienia

Dieta promująca zdrowie mikrobiomu to dieta nisko-przetworzona, bogata w różnorodne produkty roślinne, będące nie tylko źródłem włókna pokarmowego, ale i antyoksydantów. Warto zwracać uwagę na zdrowe tłuszcze (szczególnie oliwę extra virgin, orzechy, pestki, awokado) oraz żywność fermentowaną. Choć kiszonki nie mogą być alternatywą dla probiotyków, to w znaczącym stopniu zwiększają różnorodność mikrobiomu jelitowego – a im bardziej różnorodny mikrobiom, tym lepiej. Niestety, ze względu na wysoka zawartość histaminy kiszonki bywają źle tolerowane przez osoby z AZS, szczególnie w okresie zaostrzenia objawów. Fermentowane produkty mleczne (szczególnie kefir, maślanka, zsiadłe mleko) zazwyczaj wiążą się z niższym ryzykiem reakcji (oczywiście przy braku alergii na białka mleka), a dla mikrobiomu są równie cenne, co kiszonki. Poza dietą warto zadbać o odpowiednią długość i jakość snu – co przy AZS często stanowi jedno z największych wyzwań. Warto też dbać o kontakt z przyrodą, spędzać możliwe dużo czasu na świeżym powietrzu, być aktywnym fizycznie i pracować na kontrolą stresu

Obejrzyj darmowy webinar o mikrobiomie jelitowym w AZS prowadzony w ramach Szkoły Atopii Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych

Bibliografia

1. Mahmud MR, et al. Impact of gut microbiome on skin health: gut-skin axis observed through the lenses of therapeutics and skin diseases. Gut Microbes. 2022 Jan-Dec;14(1):2096995. doi: 10.1080/19490976.2022.2096995.
2. Fang Z, et al. Gut Microbiota, Probiotics, and Their Interactions in Prevention and Treatment of Atopic Dermatitis: A Review. Front Immunol. 2021 Jul 14;12:720393. doi: 10.3389/fimmu.2021.720393.

3. Mashiah J, et al. Clinical efficacy of fecal microbial transplantation treatment in adults with moderate-to-severe atopic dermatitis. Immun Inflamm Dis. 2022 Mar;10(3):e570. doi: 10.1002/iid3.570.

4. Kalliomäki M, et al. Probiotics in primary prevention of atopic disease: a randomised placebo-controlled trial. Lancet. 2001 Apr 7;357(9262):1076-9. doi: 10.1016/S0140-6736(00)04259-8.

5. Cukrowska B, et al. The Effectiveness of Probiotic Lactobacillus rhamnosus and Lactobacillus casei Strains in Children with Atopic Dermatitis and Cow’s Milk Protein Allergy: A Multicenter, Randomized, Double Blind, Placebo Controlled Study. Nutrients. 2021; 13(4):1169. https://doi.org/10.3390/nu13041169

6. Niers L, et al. The effects of selected probiotic strains on the development of eczema (the PandA study). Allergy. 2009 Sep;64(9):1349-58.

7. Inoue Y, et al. Effects of oral administration of Lactobacillus acidophilus L-92 on the symptoms and serum cytokines of atopic dermatitis in Japanese adults: a double-blind, randomized, clinical trial. Int Arch Allergy Immunol. 2014;165(4):247-54. doi: 10.1159/000369806.

8. Miraglia Del Giudice et al. Bifidobacterium mixture (B longum BB536, B infantis M-63, B breve M-16V) treatment in children with seasonal allergic rhinitis and intermittent asthma. Ital J Pediatr. 43, 25 (2017)

9. Enomoto T, Sowa M, Nishimori K, et al. Effects of bifidobacterial supplementation to pregnant women and infants in the prevention of allergy development in infants and on fecal microbiota. Allergol Int. 2014;63(4):575-585. doi:10.2332/allergolint.13-OA-0683

10. Porcari S, Mullish BH, Asnicar F, et al. International consensus statement on microbiome testing in clinical practice. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2025;10(2):154-167. doi:10.1016/S2468-1253(24)00311-X

11. Servetas SL, Gierz KS, Hoffmann D, Ravel J, Jackson SA. Evaluating the analytical performance of direct-to-consumer gut microbiome testing services. Commun Biol. 2026;9(1):269. Published 2026 Feb 26. doi:10.1038/s42003-025-09301-3