Cukier a skóra

Powszechnie wiadomo, że zaburzenia gospodarki glukozowo-insulinowej wpływają negatywnie na procesy gojenia skóry. Najbardziej wyrazistym przykładem tego zjawiska są niezwykle trudno gojące się rany, będące cechą charakterystyczną cukrzycy typu 2. Rzadko jednak mówi się o znaczeniu glikemii w kontekście AZS – a przecież zapewnienie właściwego gojenia skóry jest fundamentalnie istotnym elementem terapii AZS oraz zapobiegania powikłaniom, takim jak nadkażenia ran.

Warto podkreślić, że przewlekle podwyższony poziom glukozy prowadzi do spadku poziomu ceramidów i cholesterolu w naskórku, generuje uszkodzenia struktury keratynocytów (głównego budulca bariery naskórkowej), a także kolagenu i elastyny1. W efekcie zaburzenia glikemii będą pogłębiać kluczowe elementy patofizjologii AZS: suchość i brak elastyczności skóry, podatność na uszkodzenia, dysfunkcję bariery naskórkowej. Co więcej, cukrzyca ciążowa znacząco zwiększa ryzyko rozwoju AZS i alergii u dziecka2.

Negatywny wpływ zaburzeń glikemii na przebieg i ryzyko AZS w dużej mierze jest efektem ekspozycji na tzw. zaawansowane produkty końcowe glikacji (czyli w skrócie AGEs, od angielskiej nazwy advanced glycation end products). Substancje te powstają w dużych ilościach w organizmie człowieka w wyniku długotrwale podwyższonego poziomu glukozy, jednak znajdziemy je także w żywności – w produktach intensywnie smażonych,  grillowanych, spalonych (np. smażony boczek, czipsy, frytki). AGEs wykazują silne działanie prookdsydacyjne, prozapalne i prostarzeniowe. 

Insulinooporność a AZS

Istotna jest tu nie tylko glukoza, ale i insulina. Warto pamiętać, że zanim dojdzie do przewlekłego podwyższenia glikemii (stanu przedcukrzycowego lub – w dalszej perspektywie – cukrzycy typu 2) pierwszą oznaką problemów ze zdrowiem będzie utrata wrażliwości tkanek (wątroby, tkanki mięśniowej i tłuszczowej) na działanie insuliny. Gdy wrażliwość tkanek spada, trzustka musi produkować coraz więcej insuliny, by utrzymać poziom glukozy w ryzach. Jak długo wysoka produkcja insuliny będzie kompensować niską wrażliwość tkanek, nie zaobserwujemy nieprawidłowości w glikemii na czczo. Podwyższony będzie za to poziom insuliny na czczo – stan ten nazywamy insulinoopornością.

Związek insulinooporności z AZS jest dwustronny. Z jednej strony, insulinooporność generuje stan zapalny, który negatywnie wpływa na przebieg AZS. Może także pogłębiać dysfunkcję immunologiczną, leżącą u podstaw patofizjologii chorób atopowych. Z drugiej strony, stan zapalny i stres oksydacyjny towarzyszące zaostrzeniom AZS mogą prowadzić do (krótkotrwałego) spadku wrażliwości insulinowej tkanek. Często oba zjawiska współistnieją ze sobą, tworząc rodzaj błędnego koła.3

Spadek wrażliwość tkanek na insulinę często wiąże się także z większymi poposiłkowymi wyrzutami glukozy oraz ich wolniejszym spadkiem. W efekcie insulinooporność także zwiększa ekspozycję na wysokie poziomy glukozy, a co za tym idzie również ekspozycję na AGEs – mimo często poprawnych wyników oznaczeń glukozy na czczo.

Znaczenie leczenia farmakologicznego

Dodatkowo, niektóre leki ogólnoustrojowe stosowane w leczeniu AZS – w szczególności cyklosporyna i glikokortykosteroidy – wpływają negatywnie na gospodarkę glukozowo-insulinową, szczególnie przy długoterminowym stosowaniu. W przypadku pacjentów stosujących te formy leczenia zwrócenie uwagi na wsparcie glikemii przy użyciu diety i stylu życia jest szczególnie istotne

Wszystkie opisane zależności pokazują nam jasno, że dbanie o gospodarkę glukozowo-insulinową powinno stanowić istotny elementem terapii AZS. 

Diagnostyka

Oznaczenie glukozy na czczo we krwi żylnej to badanie, który każdy powinien wykonać przynajmniej raz do roku. Dla pogłębienia diagnostyki, warto rozszerzyć badania o pomiar insuliny na czczo oraz hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Oznaczenie insuliny pozwala na oszacowanie wrażliwości insulinowej tkanek i wykrycie nieprawidłowości, których wczesne zaadresowanie może uchronić przed rozwojem stanu przedcukrzycowego. Z kolei HbA1C to marker pokazujący stan glikemii z ostatnich 2-3 miesięcy – dostarcza znacznie więcej informacji niż pojedyncze oznaczenie glukozy we krwi. Jeśli są ku temu wskazania, po konsultacji lekarskiej, często wykonuje się także testy obciążenia glukozą (OGTT). Badanie polega na wypiciu roztworu zawierającego 75 g czystej glukozy oraz oznaczeniu glukozy we krwi na czczo, po godzinie i po dwóch godzinach. Uwaga: testy OGTT powinny być wykonywane tylko po konsultacji lekarskiej, przy konkretnych wskazaniach, a nie jako element standardowych badań prewencyjnych!

Dieta i styl życia

Dieta w atopowym zapaleniu skóry

Fundamentami zdrowej gospodarki glukozowo-insulinowej są żywienie oraz styl życia. Dieta dla zdrowej glikemii powinna być oparta o produkty nisko-przetworzone, takie jak:

– Różnorodne owoce i warzywa, a w szczególności owoce jagodowe, rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste czy warzywa krzyżowe.

– Nieprzetworzone źródła węglowodanów: kasze (gryczana, jaglana, owsiana, jęczmienna), ryż brązowy / czarny / czerwony, bataty, produkty orkiszowe, żytnie. Bardzo dobrym dodatkiem do diety jest komosa ryżowa (quinoa) i amarantus, czyli tzw. pseudo-zboża. Przy wyborze pieczywa warto kierować się zawartością błonnika – celujemy w min. 5 g błonnika na 100 g chleba.

– Ryby i owoce morza: w szczególności tłuste (łosoś, makrela, halibut), ale i wszelkie inne.

– Dobrej jakości nieprzetworzone mięsa najlepiej z ograniczeniem smażenia na rzecz pieczenia/duszenia/gotowania na parze… Warto ograniczać spożycie mięs przetworzonych, tłustych, kiepskiej jakości (np. salceson, salami, boczek, golonka, przypalona karkówka z grilla itp.).

– Zdrowe tłuszcze: dobrej jakości oliwa extra virgin, awokado, inne oleje roślinne do stosowania na zimno (z wiesiołka, ogórecznika, rokitnika, lniany), orzechy i nasiona.

– Nabiał: jako doskonałe źródło białka, w formie skyru, twarogu, jogurtu, kefiru czy dobrej jakości serów.

Istotne jest także bilansowanie posiłków – każdy posiłek powinien zawierać źródła białka, błonnika oraz zdrowych tłuszczy. Nie ma potrzeby całkowitej eliminacji węglowodanów z diety, jak długo wybieramy produkty bogate w błonnik i właściwie bilansujemy posiłki.

Niezależnie od kompozycji diety przekraczanie dziennego zapotrzebowania kalorycznego będzie negatywnie wpływać na gospodarkę glukozowo-insulinową. Dlatego też warto unikać przejadania się, a w szczególności spożywania bardzo obfitych posiłków zaraz przed snem.

Poza dietą ogromne znaczenia ma aktywność fizyczna – mięśnie jak gąbka wychwytują aż 80% glukozy z krwioobiegu. Choć w okresach zaostrzenia AZS ruch często sprawia trudności ze względu na dyskomfort ze strony skóry czy choroby współistniejące (szczególnie astmę), warto dążyć do wprowadzania aktywności w dobrze tolerowanej formie. Na początek świetnie sprawdzają się spokojne spacery – 8-10 tyś. kroków na dzień to dobry cel.

Ostatni aspekt, na który warto zwrócić uwagę, to sen. Bezsenność niezwykle negatywnie wpływa na gospodarkę glukozowo-insulinową, niezależnie od diety i aktywności fizycznej. Niestety, zaburzenia snu bardzo często towarzyszą AZS, ze względu na uporczywy świąd i ból skóry, nasilający się w nocy. Bez wątpienia warto dążyć do odpowiedniej długości i jakości snu poprzez właściwie leczenie skóry, spanie w chłodnym, przewietrzonym pomieszczeniu, unikanie ekspozycji na światło niebieskie zaraz przed snem czy stosowanie technik relaksacyjnych.

Obejrzyj mój darmowy wykład prowadzony w ramach Szkoły Atopii Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych

 

Bibliografia

1. Chen CY, Zhang JQ, Li L, et al. Advanced Glycation End Products in the Skin: Molecular Mechanisms, Methods of Measurement, and Inhibitory Pathways. Front Med (Lausanne). 2022;9:837222. Published 2022 May 11. doi:10.3389/fmed.2022.837222

2. Kumar R, Ouyang F, Story RE, et al. Gestational diabetes, atopic dermatitis, and allergen sensitization in early childhood. J Allergy Clin Immunol. 2009;124(5):1031-8.e84. doi:10.1016/j.jaci.2009.06.052

3. Matulewicz N, Karczewska-Kupczewska M. Insulin resistance and chronic inflammation. Postepy Hig Med Dosw (Online). 2016;70(0):1245-1258. Published 2016 Dec 20.