Czym jest łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS)?

Łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS) to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna, która najczęściej obejmuje skórę głowy, twarz oraz inne okolice bogate w gruczoły łojowe. Objawia się zaczerwienieniem, świądem, łuszczeniem oraz nadmiernym przetłuszczaniem skóry. Choć podstawą leczenia pozostaje odpowiednio dobrana terapia dermatologiczna, dieta i styl życia również odgrywają istotne role w łagodzeniu objawów.

Ciemieniucha a ŁZS – czy to to samo?

Ciemieniucha jest uznawana za niemowlęcą postać łojotokowego zapalenia skóry, która ma charakter łagodny i często ustępuje samoistnie. Zwykle nie powoduje świądu ani dyskomfortu dziecka, nie stanowi także wskazań do większych interwencji terapeutycznych – najczęściej problem rozwiązuje odpowiednio dobrana pielęgnacja… i czas.

Z kolei ŁZS u dzieci starszych, młodzieży i dorosłych jest uznawane za przewlekłą chorobę o podłożu immunologicznym, która może charakteryzować się okresami zaostrzeń i remisji, jednak rzadko znika spontanicznie wraz z biegiem czasu.

Rozwojowi ŁZS u dorosłych sprzyja jednoczesne występowanie kilku czynników:

  • obecność drożdżaków Malassezia na skórze,
  • nadmierna produkcja sebum,
  • zaburzenia bariery skórnej,
  • nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego,
  • predyspozycje genetyczne,
  • czynniki środowiskowe i styl życia.

Nie tylko Malassezia

Niegdyś uważano, że główną przyczyną ŁZS jest nadmierny rozwój drożdżaków z rodzaju Malassezia. Obecnie wiadomo, że ich obecność stanowi jedynie jeden z elementów całego procesu chorobowego. Grzyby te naturalnie występują na skórze każdego człowieka, a ich obecność prowadzi do rozwoju problemów jedynie w sytuacji, gdy dojdzie do kumulacji kilku innych czynników. Dlatego też leczenie oparte wyłącznie na lekach przeciwgrzybiczych zwykle daje ograniczone efekty.

Dieta w ŁZS - dwa typy pacjentów

Wśród moich podopiecznych najczęściej spotykam się z dwoma odmiennymi typami ŁZS, które roboczo nazywam typami metabolicznym i odpornościowym. Uwaga – przyjęty podział to moja autorska koncepcja, oparta na obserwacjach z pracy z pacjentami oraz wnioskach z badań naukowych. Nie stanowi ona oficjalnej klasyfikacji choroby, lecz jedynie próbę uporządkowania najistotniejszych czynników dietetycznych.

Dieta w łojotokowym zapaleniu skóry

Typ pierwszy: metaboliczny

W tej grupie często występowanie ŁZS jest powiązane ze zwiększoną produkcją łoju w wyniku problemów ze zdrowiem metabolicznym – a w szczególności z gospodarką cukrową.

Typ metaboliczny najczęściej występuje u osób z:

  • dietą bogatą w cukry proste i produkty wysoko przetworzone, a ubogą w błonnik
  • niską aktywnością fizyczną,
  • niską masą mięśniową,
  • nadwagą lub otyłością,
  • insulinoopornością,
  • zespołem metaboliczno-jajnikowym (PMOS, dawniej PCOS),
  • hiperandrogenizmem u kobiet.

Punktem wspólnym jest tu przewlekła hiperinsulinemia, która zwiększa aktywność IGF-1, aktywuje szlak mTORC1 oraz może zwiększać ilość wolnych androgenów poprzez obniżenie stężenia SHBG (u kobiet). Wszystkie te mechanizmy pobudzają gruczoły łojowe do intensywniejszej produkcji sebum. Mechanizm ten został szczególnie dobrze opisany w przypadku trądziku pospolitego, który – podobnie jak ŁZS – należy do grupy chorób łojotokowych.

Większa ilość sebum oznacza więcej pożywienia dla drożdżaków Malassezia. Drożdżaki rozkładają lipidy zawarte w łoju przy pomocy lipaz, a powstające metabolity mogą uszkadzać barierę naskórkową i aktywować układ odpornościowy. Następnie rozwija się stan zapalny, pojawia się rumień, świąd i złuszczanie.

W tym modelu pierwszym dominującym problemem wydaje się nadmierna produkcja sebum, która u części osób będzie (przynajmniej w pewnym stopniu) wynikiem błędów dietetycznych.

Typ drugi: odpornościowy

Drugą grupę stanowią osoby, u których nie występują wyraźne zaburzenia metaboliczne. Często są to osoby szczupłe, aktywne fizycznie i odżywiające się całkiem dobrze.

Natomiast w wywiadzie bardzo często pojawiają się:

  • nawracające infekcje (w tym układu moczowego / intymne / górnych dróg oddechowych)
  • inne dolegliwości związane z obniżeniem odporności, np. częste opryszczki
  • przewlekły stres,
  • niedobory żelaza,
  • niedobór witaminy D,
  • niedobory witamin z grupy B,
  • niedobór snu,
  • nadużywanie alkoholu,
  • restrykcyjne diety,
  • długotrwały deficyt energetyczny,
  • przetrenowanie,
  • okresy dużych zmian hormonalnych.

Opracowania naukowe jasna wskazują, że ŁZS znacznie częściej rozwija się u osób z zaburzeniami odporności, a jednym z najbardziej znanych przykładów jest zwiększona częstość występowania choroby u osób zakażonych HIV, czyli wirusem ludzkiego niedoboru odporności.

W przypadku kobiet z odpornościowym typem ŁZS dość charakterystyczne są także zaostrzenia objawów w fazie lutealnej / w dniach poprzedzających miesiączkę, ze względu na warunkowany hormonalnie spadek odporności.

W tym modelu punktem wyjścia wydaje się pogorszenie funkcjonowania odpowiedzi immunologicznej i bariery skórnej, co z jednej strony skutkuje zwiększeniem populacji Malassezii, a z drugiej zwiększeniem przepuszczalności bariery naskórkowej. Metabolity drożdżaka prowadzą do dalszych uszkodzeń bariery naskórkowej, dochodzi do aktywacji cytokin prozapalnych i przewlekłego stanu zapalnego.

Postępowanie dietetyczne w zależności od typu ŁZS

Oczywiście, możliwe jest, że u jednej osoby zaobserwujemy cechy obu typów. Możliwe także, że nie zaobserwujemy cech żadnego z typów – np. w sytuacji, gdy zmiany skórne są wynikiem jedynie błędów pielęgnacyjno-higienicznych. Niezależnie od aspektów dietetycznych leczenie miejscowe, właściwe higiena i pielęgnacja pozostają kluczowymi aspektami terapii ŁZS. Jednak w sytuacji, gdy obserwujemy cechy typu metabolicznego czy odpornościowego może okazać się, że działania miejscowe nie wystarczą do osiągnięcia pełnej i długotrwałej remisji objawów.

Jeśli mamy do czynienia z metabolicznym typem ŁZS szczególnie ważne będzie:

  • poprawienie gospodarki glukozowo-insulinowej,
  • dbanie o kompozycję posiłków,
  • wprowadzenie aktywności fizycznej,
  • zwiększenie masie mięśniowej,
  • przyjrzenie ewentualnym zaburzeniom hormonalnym (szczególnie PCOS/PMOS u kobiet)
  • normalizacja wagi, jeśli występuje nadwaga / otyłość
  • suplementacja (czy leczenie) nakierowane na zwiększenie wrażliwości insulinowej

Natomiast u osoby z dominującym komponentem odpornościowym większego znaczenia mogą nabierać:

  • zadbanie o regenerację,
  • poprawa jakości snu,
  • ograniczenie przewlekłego stresu,
  • wyrównanie niedoborów,
  • leczenie współistniejących chorób,
  • poprawa funkcjonowania bariery naskórkowej
  • suplementacja nakierowane na działanie proodpornościowe

Oczywiście podstawowe leczenie dermatologiczne pozostaje bardzo ważnym elementem terapii w obu przypadkach.

Uwaga: oba typy mogą współistnieć u tej samej osoby, szczególnie dlatego, że zaburzenia gospodarki glukozowej (a zwłaszcza cukrzyca typu 2) wiążą się osłabieniem odporności i sprzyja nawracającym infekcjom.

Dieta - ogólne wytyczne

Dieta w ŁZS powinna być dietą opartą o standardowe zasady zdrowej diety w stylu śródziemnomorskim. Szczególnie ważne aspekty to dbanie o indeks glikemiczny diety (kluczowy pod kątem normalizacji aktywności sebocytów), odpowiedni profil kwasów tłuszczowych (wpływa na skład i konsystencję sebum, a także funkcje bariery naskórkowej), spożycie błonnika i produktów fermentowanych (dla wsparcia mikrobiomu jelitowego) oraz licznych źródeł antyoksydantów (dla wsparcia regeneracji i ochrony skóry przed uszkodzeniami).

W praktyce oznacza to:

  • wybieranie pełnoziarnistych produktów zbożowych zamiast oczyszczonych (białych) mąk, szczególnie kasz, płatków owsianych, pieczywa pełnoziarnistego (min. 4-5 g błonnika / 100 g pieczywa)
  • ograniczenie słodyczy, wyrobów cukierniczych oraz wysoko przetworzonej żywności,
  • rezygnację ze spożycia słodzonych napojów, soków owocowych czy słodkich kaw i herbat
  • regularne spożywanie tłustych ryb morskich (1–2 razy w tygodniu),
  • uwzględnianie roślinnych źródeł kwasów omega-3, takich jak siemię lniane, nasiona chia czy orzechy włoskie, a także olejów bogatych w kwas gamma-linolenowy (z nasion ogórecznika, czarnej porzeczki, wiesiołka)
  • stosowanie oliwy z oliwek extra virgin jako podstawowego oleju w diecie
  • ograniczenie produktów typu fast food oraz żywności zawierającej tłuszcze trans.
  • ograniczenie spożycia alkoholu do minimum + rezygnacja z palenia papierosów!

Dobrze zbilansowany posiłek sprzyja stabilizacji glikemii oraz zapewnia dłuższe uczucie sytości.

Każdy główny posiłek powinien zawierać:

  • źródło białka,
  • porcję warzyw,
  • produkt będący źródłem węglowodanów złożonych,
  • zdrowy tłuszcz (np. oliwę extra virgin, orzechy, pestki lub awokado)
Dieta w atopowym zapaleniu skóry

Zaskakujące właściwości owoców

Jedno z najlepiej zaprojektowanych badań, oceniających związek między dietą a ŁZS, to badanie opublikowane w 2019 roku. W badaniu tym analizowano zależności z wykorzystaniem bazy Rotterdam Study – dużego populacyjnego projektu obejmującego osoby w wieku 45 lat i starsze mieszkające w Rotterdamie.

Do analizy włączono 4379 osób, spośród których 636 (14,5%) miało rozpoznane ŁZS. Rozpoznanie było stawiane przez lekarza podczas pełnego badania dermatologicznego, a nie jedynie na podstawie ankiety. Dietę oceniano za pomocą zwalidowanego kwestionariusza częstotliwości spożycia (FFQ), obejmującego 389 pytań dotyczących spożycia produktów w ostatnim miesiącu.

Co zaskakujące – osoby spożywające najwięcej owoców miały o około 25% mniejsze ryzyko występowania ŁZS niż osoby spożywające ich najmniej (OR 0,75; 95% CI 0,58–0,97). To bardzo istotna obserwacja.

Autorzy podejrzewają, że korzyści ze spożycia owoców mogą być związane z zawartością psoralenów w owocach cytrusowych, które zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Jako że ŁZS często ulega poprawie latem, autorzy spekulują, że mógłby to być jeden z możliwych mechanizmów. Jednak teoria ta nie tłumaczy korzyści związanych ze spożyciem innych owoców niż cytrusowe.

Osobiście podejrzewam, że korzyści mogą wynikać z dwóch dodatkowych czynników:

– wysoka zawartość antyoksydantów, szczególnie w owocach jagodowych

– wysoka zawartość inozytolu, w owocach takich jak pomarańcze, melony czy kiwi.

Warto podkreślić, że suplementacji wysokich dawek inozytolu ma doskonale udokumentowane właściwości poprawiające wrażliwość insulinową – szczególnie u kobiet z PMOS (PCOS). Co więcej, niedobory inozytolu (najczęściej w wyniku leczenia litem) to znany czynnik prowadzący do wystąpienia lub pogorszenia przebiegu łuszczycy. Dlatego też można postawić teorią, że również w przypadku ŁZS wyższe spożycie inozytolu z diety daje pewne korzyści.

Żywieniowe wyzwlacze objawów

Pokarmy, które mogą pogarszać przebieg ŁZS to przede wszystkim pokarmy kojarzone jako typowo niezdrowe – słodycze, fast foody, słodkie napoje, alkohol.

Warto zwrócić uwagę także na spożycie soli z diety – nadmiar sodu może kumulować się w skórze i pogarszać łojotok oraz zmiany zapalne. Ilość soli w diecie dorosłego człowieka nie powinna przekraczać 1 płaskiej łyżeczki na dzień – natomiast większość osób w Polsce spożywa jej kilkukrotnie więcej (głównie w formie „ukrytej”, w produktach takich jak przetwory mięsne, pieczywo czy słone przekąski).

Nabiał - wyzwalacz łojotoku?

Często podnoszony jest także temat nabiału, którego negatywny wpływ na trądzik został bardzo dobrze opisany. W przypadku ŁZS sprawa jest jednak bardziej skomplikowana – potencjalnie spożycie niektórych produktów mlecznych u niektórych osób z ŁZS może nasilać aktywność gruczołów łojowych i produkcję sebum. Wiemy to jednak głównie poprzez tworzenie analogii między trądzikiem a ŁZS – ale warto pamiętać, że (mimo pewnych podobieństw) są to zupełnie odmienne dermatozy.

Ostatecznie – jak zawsze – decyduje obserwacja indywidualnych reakcji na produkty mleczne. Szczególną uwagę warto zwrócić uwagę na:

– Mleko krowie w formie niefermentowanej: czyli np. dodane prosto z kartonu do owsianki czy kawy, mleko w proszku (często w słodyczach) czy śmietana. W takiej formie mleko zawiera najwięcej insulino-podobnego czynnika wzrostu (IGF1), który w dużej mierze ulega degradacji w trakcie fermentacji.

– Izolaty białka serwatkowego (whey protein) – w formie odżywek białkowych czy batonów / deserów / napojów proteinowych. Białka mleka silnie stymuluję uwalnianie insuliny oraz IGF1. Lepszą opcją dla osób obserwujących nasilenie łojotoku po spożyciu odżywek mlecznych będą izolaty wegańskie.

– Duże ilości odtłuszczonego nabiału, np. chudego twarogu czy skyru – mniej problematyczne niż izolaty białka serwatkowego, ale nadal nie zawsze dobrze tolerowane przez skórę ze względu na te same mechanizmy.

Nabiał fermentowany (zwłaszcza jogurt naturalny, kefir, maślanka) często jest dobrze tolerowany, a ze względu na korzystny wpływ na mikrobiom jelitowy oraz właściwości przeciwzapalne nie ma sensu eliminować go z diety, jeśli nie obserwujemy jasnych reakcji.

Warto także podkreślić, że ŁZS nie jest typową manifestacją alergii pokarmowej – dlatego też rutynowe wykonywanie diagnostyki w jej kierunku nie jest uzasadnione, chyba że poza ŁZS obserwujemy inne niepokojące objawy.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy mamy do czynienia z równoczesnych występowanie ŁZS i atopowego zapalenia skóry (AZS) – w takich przypadkach możliwość występowania alergii na pokarmy musi zostać przeanalizowana w oparciu o indywidualne uwarunkowania przez doświadczonego specjalistę, w szczególności w przypadku dzieci.

Indywidualizacja jest kluczowa

U różnych osób zmagających się z ŁZS podejście do diety może być bardzo różne – stąd także propozycja podziału na typ metabolicznych i odpornościowy. Jednak ŁZS jest chorobą dużo bardziej złożoną a jego przebieg można mocno różnić się w zależności od wieku, płci czy chorób towarzyszących. Dlatego też ostatecznie każdy przypadek powinien być rozpatrywany indywidualnie – w oparciu o wywiad, wyniki badań i ogólny stan zdrowia.

Bibliografia

1. Jackson JM, Alexis A, Zirwas M, Taylor S. Unmet needs for patients with seborrheic dermatitis. J Am Acad Dermatol. 2024;90(3):597-604. doi:10.1016/j.jaad.2022.12.017

2. Sanders MGH, Pardo LM, Ginger RS, Kiefte-de Jong JC, Nijsten T. Association between Diet and Seborrheic Dermatitis: A Cross-Sectional Study. J Invest Dermatol. 2019;139(1):108-114. doi:10.1016/j.jid.2018.07.027

3. Woolhiser E, Keime N, Patel A, Weber I, Adelman M, Dellavalle RP. Nutrition, Obesity, and Seborrheic Dermatitis: Systematic Review. JMIR Dermatol. 2024;7:e50143. Published 2024 Aug 5. doi:10.2196/50143

4. Smith RN, Mann NJ, Braue A, Mäkeläinen H, Varigos GA. A low-glycemic-load diet improves symptoms in acne vulgaris patients: a randomized controlled trial. Am J Clin Nutr. 2007;86(1):107-115. doi:10.1093/ajcn/86.1.107